Yıllar önce, uluslararası enerji dinamiklerindeki değişiklikler ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli üzerine konuşmaya başladığımızda, genellikle sessiz bir dirençle karşılaşırdık. O dönemde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu meseleyi dile getirmek, ülkenin geleceği için bir sorumluluk paylaşma çabasıydı. Günümüzde ise TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan anlaşma ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya gösterdiği ilgi, artık bu meselenin somut bir temele oturduğunu gösteriyor. Bu makalede, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin getirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği azim ve halkımıza karşı olan ahlaki yükümlülüğümüzle, savunma sanayii perspektifinde derinlemesine ele almayı hedefleyeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik gerilimlerin tetiklediği arz güvenliği açısından köklü bir değişim sürecindedir. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları önemli olmasına rağmen, modern sanayi toplumları ve özellikle stratejik altyapılar için gerekli olan kesintisiz “baz yük” enerji ihtiyacını tek başlarına sağlayamazlar. Bu yapısal ihtiyaç, nükleer enerjiyi yeniden merkezimize yerleştirmiştir.

Son yirmi yılda, Türkiye jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda savunma sanayisinde hızlı bir büyüme sürecine girmiştir. 2025 hedeflerinde sektörün ihracatının 10 milyar doları aşması ve Ar-Ge harcamalarının rekor seviyelere ulaşması, ürün ve teknoloji geliştirme yeteneğimizin önemli ölçüde artmış olduğunun bir kanıtıdır. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim hatları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat üretim tesisleri gibi yüksek enerji ihtiyacı olan altyapıların elektrik ve ısınma taleplerini tarihsel seviyelere çıkarmıştır.

İlgili tüketim meselelerini sayılarla ifade etmek, konunun ciddiyetini anlamak açısından kritik bir öneme sahiptir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh seviyesindeyken, TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan yerleşkesindeki ağır sanayi operasyonları bu rakamı çok daha fazla aşmaktadır. MKE ve ROKETSAN gibi diğer kuruluşların enerji gereksinimlerinin de benzer yoğunlukta olduğu görülmektedir. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) seviyelerinde olduğu kestirilmektedir. Bu tesislerin enerji gereksinimlerinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebekeden karşılanması, savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler gibi senaryolar açısından telafisi imkânsız riskler barındırmaktadır. Bu sorunu çözmenin yegâne yolu, “ada modunda” otonom şekilde çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekelerin merkezinde, kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi bulunmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan stratejik bir madde olarak değerlendirilmektedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde bulunabilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin dünya çapında dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yataklara sahip ülkelerin başında gelmektedir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür toryum rezervi 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın yaptığı daha geniş ölçekli jeolojik analizler, Malatya ve Isparta gibi potansiyel alanların da dikkate alınmasıyla Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğuna işaret etmektedir. Bu, dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sidir. Aynı zamanda, Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin, verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik gereksinimini onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu göz ardı edilmemelidir. Bu toprakların derinliklerindeki bu zenginlik, yalnızca bir nimet değil, onu işleyebilmek için bilimsel bir kararlılık göstermemiz gereken bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanımının sağlanabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan parçalanabilen bir yakıtın kullanılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör çekirdeğinde bir nötron absorbe edildiğinde Toryum-233’e, sonrasında beta bozunması ile protaktinyum-233’e ve en sonunda bir beta bozunması ile mükemmel bir nükleer yakıt olan bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüştürülür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibi olmuştur. Arık hocanın liderliğini yaptığı “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı üretilir ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. En dikkat çekici yönlerden biri, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, klasik reaktörlerdeki erime kazalarını teorik olarak olanaksız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 akşamı Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar askıya almış ve bu toprakların bilimsel ilerlemesini acı bir şekilde durdurmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen nadir bilim insanlarından biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde bulunan bilgiler, olayın ardındaki sabotaj olasılığını, Türkiye’nin nükleer bir güç olmasını istemeyen dış güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye sahip olması sebebiyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu ifadesi, yıllar geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu konunun yeniden ve titizlikle ele alınması, ilgili bakanlıklarımızca gerçekleştirilmelidir. Çünkü